मन पाखरू पाखरू



प्रत्येक माणसाला मन असते आणि म्हणूनच कदाचित माणूस या शब्दाला मानव असा प्रतिशब्द आहे. आणि मानव या शब्दाशी मन हे जवळचे आहे .म्हणजे ज्याला मन आहे तो मानव . आणि विशेष म्हणजे हे मन कुणाला दाखवता वा पाहता येत नाही. म्हणजे त्याचे अस्तित्व तर जाणवते पण दिसत नाही. आपले मन आपल्या सार्या कृती नियंत्रित करते आणि ते कुठे कसे भरकटेल हे कुणालाच सांगता येत नाही. सगळे संत सुद्धा मनाला शरण गेलेले दिसतात. रामदास स्वामी तर आपला सगळा उपदेश हा मनालाच मनाच्या श्लोकातून केला आहे.
पण मनाचे हे असे अवघड स्वरूप अध्यात्मात ठीक आहे. पण आपण आपले जीवन असे अवघड करून नाही जगू शकत. कधी कधी मन आपल्याला काही वेगळेच सांगते पण बर्याच वेळा आपण मनाचे ऐकतो आणि आनंद घेतो. आणि ज्या व्यक्ती अशा जगतात त्यांना मनमौजी म्हणतात. काही वेळा आपल्याला मनाविरुद्ध वागावे लागते तेव्हा आपण त्याला मन मारणे असे म्हणतो. आपले शरीर हे जड आहे तर मन हे अतिसूक्ष्म असल्याने त्याच्या संचारावर कोणतेच नियंत्रण नाही . त्यामुळे आपण मानाने कुठे ही भ्रमण करत असतो . आपण पणाला फुल पाख्रासारखे वागवतो व म्हणतो माझे मन तुझ्यावर बसले आहे/ जडले आहे.
कुणी एखाद्या समारंभाचे निमंत्रण दिले व आपल्याला जायला जमत नसेल तर तो नकार आपण -आम्ही शरीराने नसलो तरी मानाने तिकडेच असू - अशा शब्दात देतो. मन हे अतिसूक्ष्म असले तरी ते सागरासारखे अथांग असते की त्याचा थांग अजिबात लागत नाही. समोरच्या व्यक्तीच्या मनात काय चालू आहे हे समजण्याचे तंत्र अजून विकसित झाले नाही. काही आडाखे, काही ठोकताळे यामुळे कधी कधी थोडाफार अंदाज येवू शकतो पण हे अपवादात्मकच. त्यामुळे शरीराप्रमाणे मानल काही आजार झाला असेल तर मानसोपचार तज्ञाला पण जर त्या व्यक्तीने सहकार्य नाही केले तर काही करता येत नाही .याचे एक महत्वाचे कारण म्हणजे आपल्या मनाला काही आजार झाला असेल हेच आपले मन मान्य करत नाही. इथे मनाचे  नाठाळ पण\ जाणवते व मन हट्टी आहे हे पण अधोरेखित होते.
कलासागर दिवाळी अंकाच्या प्रकाशनाल डॉ.श्रीराम लागु आले होये तेव्हा त्यांनी एक विचार मांडला होता. ते म्हणाले होते.माणसाचा मेंदू आणि माकडाचा मेंदू हे सारखेच असता पण माणसाचा १/९ मेंदू हा माकडाच्या मेंदू पेक्षा वेगळा असतो आणि त्यामुळे माणसात बुद्धी आणि मन असते. आणि या मनाची मशागत करायची तर साहित्य, संगीत, कला यांची साधना करावी लागते.
माझिया मना जरा थांब ना
माझिया मना जरा थांब ना
माझिया मना जरा थांब ना
पाउली तुझ्या, माझिया खुणा
पाउली तुझ्या, माझिया खुणा
तुझे धावणे अन मला वेदना
माझिया मना जरा थांब ना
माझिया मना जरा थांब ना
माझिया मना जरा बोल ना
माझिया मना जरा बोल ना
ओळखू कसे मी हे तुझे ऋतू?
ओळखू कसे मी हे तुझे ऋतू?
माझिया मना...
माझिया मना...
माझिया मना जरा बोल ना
ओळखू कसे मी हे तुझे ऋतू?
एकटी न मी सोबतीस तू
एकटी न मी सोबतीस तू
ओळखू कशा मी तुझ्या भावना?
माझिया मना जरा थांब ना
माझिया मना...
माझिया मना जरा ऐकना
माझिया मना जरा ऐकना
सांजवेळ ही तुझे चालणे
सांजवेळ ही तुझे चालणे
माझिया मना जरा ऐकना
सांजवेळ ही तुझे चालणे
रात्र ही सुनी तुझे बोलणे
रात्र ही सुनी तुझे बोलणे
उषःकाल आहे नवी कल्पना
माझिया मना जरा थांब ना
माझिया मना जरा थांब ना
पाउली तुझ्या, माझिया खुणा
पाउली तुझ्या, माझिया खुणा
तुझे धावणे अन मला वेदना
माझिया मना जरा थांब ना
माझिया मना जरा थांब ना

मन एकचित्त किंवा एकाग्र करणे ही एक साधना आहे पण कलेच्या माध्यमातून मनाची मशागत करणे त्या मानाने सोपे आहे.

अनिल जोशी 

१७.०३.२०२०
कृपया आपली प्रतिक्रिया आपल्या नावासह द्यावी 

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

स्पेशल नात्याचे गाव - देवरुख

Image
(देवरुख ची गायिका रसिका गानू ) देवरुख हे रत्नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्याचे मुख्यालय असलेले गाव. कोकण म्हणजे तसा डोंगराळ प्रदेश पण रत्नागिरी जिल्ह्यात दोन गावे अशी आहेत की ती पठारावर आहेत त्यामुळे ती विशेष मानली जातात. एक दापोली व दुसरे देवरुख. देवरुख हे दोन महामार्गांच्या मधोमध व उंचावर आहे. कोल्हापूर -रत्नागिरी मार्गावरील साखरपा व मुंबई गोवा रस्त्यावरील संगमेश्वर या दोन्ही ठिकाणांहून सारख्या अंतरावर (१६ किमी) हे गाव वसलेले आहे. या गावाचा माझा संबंध हा १९८१ मध्ये माझ्या विवाहानंतर आला. येथील माणिक रामकृष्ण दिक्षित हिच्याशी पुण्यातच विवाह झाल्यानंतर खास जावई या विशेष नात्याने या गावी प्रथम गेलो. तसे हे दिक्षित यांचे मूळ गाव नव्हे. श्वशुर रा वा दिक्षित हे देवरुख येथे १९७० च्या सुमारास नव्याने स्थापन झालेल्या महाविद्यालाचे प्राचार्य म्हणून इथे आले होते. त्यांची अध्यापनाची सगळी कारकीर्द कर्नाटकात बेळगाव, गडद, निपाणी येथे घडली होती. अध्यापन व प्रशासन यातील हातोटी व काहीतरी साध्य करायचा ध्यास यामुळे ते इथे आले. त्यांचे मूळ गाव देवगड तालुक्यातील तिर्लोट. त्यामुळे या कोकण भूमीत...
Read more

डोळे हे जुलमी गडे

Image
आपल्या नाक, कान, त्वचा ,जीभ या इंद्रियां प्रमाणेच डोळे हे पण एक इंद्रिय आहे पण डोळ्यांवर सारे कवी आणि गीतकार डोळ्यांवर जास्त मेहेरबान आहेत. कधी लाडिक तक्रार करताना प्रेयसी म्हणते –डोळे हे जुलमी गडे, रोखुनी मज पाहू नका. कधी नजरेचा पाठलाग होतो- या डोळ्यांची दोन पाखरे फिरतील तुमच्या भवती, पाठलाग ही सदैव करतील असा कुठे ही जगती. कधी प्रियकर प्रेयसीला म्हणतो- डोळ्यात वाच माझ्या गीत भावनांचे. डोळे हे पारदर्शी असतात म्हणून प्रियकर सांगतो – डोळ्यांत सांजवेळी आणू नकोस पाणी , त्या दूरच्या दिशांना सांगू नकोस कहाणी. तर कुणी म्हणत –मोठ मोठ डोळ तुझ कोळ्याच जाळ जणू , मोत्याची मासळी त्यात गावायची नाय. हीच गोष्ट हिंदी मध्ये पण आढळते. नैन लाड गायी रे तो मनवा ........ नैनसे नैन नाही मिलाओ मेरे नयना सावन भादो, फिरभी मेरा मन प्यासा जानेमन जानेमन तेरे दो नयन, चोरी चोरी लेके गये देखो मेरा मन मेरे दो नयन चोर नाही सजन , तुमसे ही खोया होगा कही तुम्हारा मन आंखो ही आखो मे इशारा हो गया बैठे बैठे जीनेका सहारा हो गया. आंखो की गुस्ताखीया माफ हो आखोमे बसे हो तुम नयनोंकी बात नयना जाने...
Read more

राग मधुवंती

Image
काल बसमधून घरी जाताना पंडित जसराज यांचा मधुवंती ऐकत होतो. थेट मैफलीमधील ध्वनिमुद्रण असल्याने त्यांनी तो छान रंगवला. त्यातील विरहार्त भावना मन व्याकुळ करीत होती पण त्यातील विलक्षण गोडी पण मजा आणत  होती . अर्थात हा राग फार गायला जात नाही आणि मधुवंती म्हटलं की सुमन कल्याणपूर यांचं गाणं आठवत . मधुवंतीच्या सुरासुरातून आळविते मी नाम एकदा दर्शन दे घनश्याम नयनी माझ्या गोकुळ वसले यमुनेचे जळ गाली झरले राधेपरी मी सर्व वाहिले सुख शांतीचे धाम वसंतातले सरले कूजन तुझ्याविना हे उदास जीवन शोधीत तुजला फिरते वणवण, नाही जीवा विश्राम दासी मीरा ये दाराशी घे गिरिधारी तव हृदयाशी या पायाशी मथुरा -काशी, तीर्थापरी हे नाम एकदा दर्शन दे घनश्याम मधुवंती रागावर आधारित काही गाणी निरोप कसला माझा घेता झन झनन छेडिल्या तारा प्रेम सेवा शरण बहरला पारिजात दारी मधुवंतीच्या सुरासुरातूनी स्वप्नात रंगले मी सुमन कल्याणपूर यांचे हे अवीट गोडीचे भावगीत. त्यांचा गोड आवाज आणि जसे शब्द हेत त्याप्रमाणे सम्पूर्ण गाण्यात मधुवंतीचे मधाळ सूर सर्वत्र झिरपत असतात मधुवंती हा तोडी थाटाचा राग आहे .या मध्ये गांधार कोमल...
Read more