बखर एका मनस्वी राजाची


बखर : एका राजाची

बखर एका राजाची ही त्र्यंबक वि सरदेशमुख यांची कादंबरी १९७२ मध्ये मौज प्रकाशन ने प्रकाशित केली. माझ्या हातात ती अगदी वेगळ्या योगायोगाने पडली. श्री. सरदेशमुख यांचे एक स्नेही टी एस जोशी यांना ही कादंबरी अर्पणकेली होती. आणि त्यामुळे मित्र किरण याने त्याच्या वडिलांकडे आलेली कादंबरी मला वाचायला दिली.तेव्हा वाचलेली ती कादंबरी आज ही लक्षात आहे ती त्यातील वैविध्यपूर्ण व्यक्तिरेखांमुळे. ही एका राजाची गोष्ट हेनावावरूनच लक्षात येते. पण हिला गोष्ट न म्हणता बखर म्हटले आहे. अशा बखरी या राजे , सरदार यांचे कारभारीलिहीत असत. त्यात स्तुतीचा भाग असे तो सोडला तरी तत्कालीन दस्तऐवज म्हणून त्याचे महत्व आहेच .अर्थात त्यामुळे बखर वाङ्मयाला महाराष्ट्रात महत्वाचे स्थान आहे
तर कोल्हापूर नजीकच्या एका छोट्या संस्थानिकांची ही कथा आहे . त्याच्या आयुष्यात एक शापित अप्सरा राजस येते.शापित अशासाठी की सर्वांच्याच तिला बहिष्कृत केले आहे. पण कोल्हापूर संस्थानात शाहू महाराजांचे राज्य असल्यानेतिचे शिक्षण मात्र सुरु राहते. संक्रांतीच्या दिवशी ती राजवाड्यावर तीळ गूळ द्यायला येते पण महिलांमध्ये ती सवाष्णनसल्याने तिला स्थान नाही . तेव्हा ती सरळ महाराजांना तीळ गूळ द्यायला येते . ही त्यांची पहिली भेट.
याचे वर्णन मुळातच वाचूया.
काल संध्याकाळी माझी गजबज झाली .माझ्या एकलेपणाला अंकुर आला. पडसाद देणाऱ्या भूमीवर मी उभा आहे हे एकाएकी दिसून आलं. तेवढ्या वेळात तिने काय काय सांगितलं ते वेचता वेचता आणि गुंफता गुंफता माझी पुरेवाट झाली .एका लहानशा सुकुमार आयुष्याला एवढ्या जळवा लागलेल्या असू शकतात माझ्या स्वप्नात ही नव्हत .
तिला प्रथमच पाहिली  तेव्हा तिच्या डोळ्यातल्या  निळसर पाण्यावर माझ क्षितीज ओठंगत आहेसं मला वाटत आलं.
सुरुवातच अशी तरल तर भेटी किती गहिर्या असतील याची कल्पनाच केलेली बरी.
आणि जशाभेटी वाढू लागतात तशी प्रेम कथा बहरू लागते.
ही कथा पण शापित आहे. कारण राजा तसा नामधारी आहे. ब्रिटिश रेसिडेंट , कारभारी आणि राणी सरकारअशा अनेकसाखळदंडांनी त्याचे व्यक्तिमत्व बंदिस्त आहे. मोकळे आहे ते त्याचे उमदेपण आणि मनस्वी पण .हे सगळे बंध आणि त्याची मनस्वी बंडखोर वृत्ती यातील संघर्ष वाचकाला पानोपानी जाणवतो. ही जीवघेणी संघर्षाचीकहाणी मनाचा ठाव घेते आणि हा शापित राजा आणि त्याची शापित अप्सरा यांच्या प्रमाणे आपण पण हतबल आहोत
अशी भावना वाचकांमध्ये रुजते.
ही कहाणी सुखांत होणे शक्यच नसते पण प्रतिकूल परिस्थितीत पण राजा आपला मनस्वीपणा कसा टिकवून ठेवायचाप्रयत्न करतो आणि त्याला राजस अबला असून मनापासून कशी साथ द्यायचा प्रयत्न करते याचा आलेख म्हणजे हीकादंबरी .
या कादंबरीतील नाट्य जाणवल्याने टाटा मोटर्स कलासागरने या कादंबरीवर आधारित टाहो या नाटकाचा प्रयोग केलाहोता..
कादंबरी मुळातून वाचण्यासारखी आहे. माझ्या आठवणी प्रमाणे या कादंबरीचा उत्तरार्ध महाराजांचे सेक्रेटरी देसाई यांच्या मुलाच्या कथेतून साकारला आहे.

बखर : एका राजाची
Authors: त्र्यं. वि. सरदेशमुख 
Pages: 180
Weight: 214 Gm
Binding: Paperback
ISBN13: 9788174869463

अनिल जोशी 
२१.०४.२०२० 
कृपया आपली प्रतिक्रिया आपल्या नावासह द्यावी. 

Comments

  1. KholevandanaApril 21, 2020 at 8:37 AM

    This comment has been removed by the author.

    ReplyDelete
  2. KholevandanaApril 21, 2020 at 8:38 AM

    This comment has been removed by the author.

    ReplyDelete
  3. swatiskarveApril 21, 2020 at 1:14 PM

    I've read very little Marathi literature.,.other than Pu La. Makes me.want to read these stories in Marathi! It's amazing how you've captured the entire essence of the novel in a couple of paragraphs!!
    Swati Karve

    ReplyDelete

Post a Comment

Popular posts from this blog

स्पेशल नात्याचे गाव - देवरुख

Image
(देवरुख ची गायिका रसिका गानू ) देवरुख हे रत्नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्याचे मुख्यालय असलेले गाव. कोकण म्हणजे तसा डोंगराळ प्रदेश पण रत्नागिरी जिल्ह्यात दोन गावे अशी आहेत की ती पठारावर आहेत त्यामुळे ती विशेष मानली जातात. एक दापोली व दुसरे देवरुख. देवरुख हे दोन महामार्गांच्या मधोमध व उंचावर आहे. कोल्हापूर -रत्नागिरी मार्गावरील साखरपा व मुंबई गोवा रस्त्यावरील संगमेश्वर या दोन्ही ठिकाणांहून सारख्या अंतरावर (१६ किमी) हे गाव वसलेले आहे. या गावाचा माझा संबंध हा १९८१ मध्ये माझ्या विवाहानंतर आला. येथील माणिक रामकृष्ण दिक्षित हिच्याशी पुण्यातच विवाह झाल्यानंतर खास जावई या विशेष नात्याने या गावी प्रथम गेलो. तसे हे दिक्षित यांचे मूळ गाव नव्हे. श्वशुर रा वा दिक्षित हे देवरुख येथे १९७० च्या सुमारास नव्याने स्थापन झालेल्या महाविद्यालाचे प्राचार्य म्हणून इथे आले होते. त्यांची अध्यापनाची सगळी कारकीर्द कर्नाटकात बेळगाव, गडद, निपाणी येथे घडली होती. अध्यापन व प्रशासन यातील हातोटी व काहीतरी साध्य करायचा ध्यास यामुळे ते इथे आले. त्यांचे मूळ गाव देवगड तालुक्यातील तिर्लोट. त्यामुळे या कोकण भूमीत...
Read more

डोळे हे जुलमी गडे

Image
आपल्या नाक, कान, त्वचा ,जीभ या इंद्रियां प्रमाणेच डोळे हे पण एक इंद्रिय आहे पण डोळ्यांवर सारे कवी आणि गीतकार डोळ्यांवर जास्त मेहेरबान आहेत. कधी लाडिक तक्रार करताना प्रेयसी म्हणते –डोळे हे जुलमी गडे, रोखुनी मज पाहू नका. कधी नजरेचा पाठलाग होतो- या डोळ्यांची दोन पाखरे फिरतील तुमच्या भवती, पाठलाग ही सदैव करतील असा कुठे ही जगती. कधी प्रियकर प्रेयसीला म्हणतो- डोळ्यात वाच माझ्या गीत भावनांचे. डोळे हे पारदर्शी असतात म्हणून प्रियकर सांगतो – डोळ्यांत सांजवेळी आणू नकोस पाणी , त्या दूरच्या दिशांना सांगू नकोस कहाणी. तर कुणी म्हणत –मोठ मोठ डोळ तुझ कोळ्याच जाळ जणू , मोत्याची मासळी त्यात गावायची नाय. हीच गोष्ट हिंदी मध्ये पण आढळते. नैन लाड गायी रे तो मनवा ........ नैनसे नैन नाही मिलाओ मेरे नयना सावन भादो, फिरभी मेरा मन प्यासा जानेमन जानेमन तेरे दो नयन, चोरी चोरी लेके गये देखो मेरा मन मेरे दो नयन चोर नाही सजन , तुमसे ही खोया होगा कही तुम्हारा मन आंखो ही आखो मे इशारा हो गया बैठे बैठे जीनेका सहारा हो गया. आंखो की गुस्ताखीया माफ हो आखोमे बसे हो तुम नयनोंकी बात नयना जाने...
Read more

राग मधुवंती

Image
काल बसमधून घरी जाताना पंडित जसराज यांचा मधुवंती ऐकत होतो. थेट मैफलीमधील ध्वनिमुद्रण असल्याने त्यांनी तो छान रंगवला. त्यातील विरहार्त भावना मन व्याकुळ करीत होती पण त्यातील विलक्षण गोडी पण मजा आणत  होती . अर्थात हा राग फार गायला जात नाही आणि मधुवंती म्हटलं की सुमन कल्याणपूर यांचं गाणं आठवत . मधुवंतीच्या सुरासुरातून आळविते मी नाम एकदा दर्शन दे घनश्याम नयनी माझ्या गोकुळ वसले यमुनेचे जळ गाली झरले राधेपरी मी सर्व वाहिले सुख शांतीचे धाम वसंतातले सरले कूजन तुझ्याविना हे उदास जीवन शोधीत तुजला फिरते वणवण, नाही जीवा विश्राम दासी मीरा ये दाराशी घे गिरिधारी तव हृदयाशी या पायाशी मथुरा -काशी, तीर्थापरी हे नाम एकदा दर्शन दे घनश्याम मधुवंती रागावर आधारित काही गाणी निरोप कसला माझा घेता झन झनन छेडिल्या तारा प्रेम सेवा शरण बहरला पारिजात दारी मधुवंतीच्या सुरासुरातूनी स्वप्नात रंगले मी सुमन कल्याणपूर यांचे हे अवीट गोडीचे भावगीत. त्यांचा गोड आवाज आणि जसे शब्द हेत त्याप्रमाणे सम्पूर्ण गाण्यात मधुवंतीचे मधाळ सूर सर्वत्र झिरपत असतात मधुवंती हा तोडी थाटाचा राग आहे .या मध्ये गांधार कोमल...
Read more